అద్దంలో అంతరంగం

ఆ అపార్ట్‌మెంట్‌లో ఉమాదేవి పేరు నెమ్మదిగా పాకింది.
మొదట ఆమె గురించి చెప్పింది సుబ్బలక్ష్మి.
“రాజేశ్వరి వదినగారు వచ్చారట. ఎంత మృదువుగా మాట్లాడతారో!” అంది.
దాని మీద సుమతి తన మాట జోడించింది.
“అయ్యో, మృదుత్వం మాత్రమే కాదు. కూర్చున్న తీరు, మాట్లాడే తీరు చూస్తే పాతకాలపు పెద్దింటి కోడలు లాగా ఉంటారు.”
రంగనాయకి ఇంకో రంగు వేసింది.
“ఆమెని చూస్తే మనకి కూడా చీర సరిగ్గా కట్టుకోవాలనిపిస్తుంది. అంత హుందా.”
ఆ మాటలు మొదట ఆడవాళ్ల వలయంలో తిరిగాయి. తర్వాత వాటి నీడ మగవాళ్ల చెవులకూ చేరింది. అపార్ట్‌మెంట్‌లో సాయంత్రం కారిడార్‌ల దగ్గర నిలబడి రాజకీయాలు, రేషన్ దుకాణం, మెయింటెనెన్స్ బిల్లు, పిల్లల మార్కులు మాట్లాడే యాజులు, గోవిందరాజులు ఇద్దరికీ ఆ మాటలు వేరే రీతిలో వినిపించాయి.
“రాజేశ్వరి వదిన అంటున్నారు కదా,” అన్నాడు గోవిందరాజులు ఒకరోజు మెట్ల దగ్గర బీడీ ఆర్పుతూ.
“హ్మ్…” అన్నాడు యాజులు. “వచ్చి రెండు మూడు రోజులు అయిందట.”
“మగాడు ముంబైలో అంటున్నారు.”
“అంటే ఇక్కడ ఒంటరిగా?”
“రాజేశ్వరి ఉద్యోగానికి వెళ్తుంది. పిల్లలు కాలేజీ. మధ్యాహ్నం ఇంట్లో వదినగారే ఉంటారేమో.”
ఆ మాట దగ్గర ఇద్దరి ముఖాల్లోనూ ఒకే రకమైన చిరునవ్వు వచ్చింది. అది అమాయక ఆసక్తి నవ్వు కాదు. ఒక మనిషిని మనిషిగా కాక, అవకాశం లాగా చూసే కళ్లలో వచ్చే పలుచని నవ్వు.
యాజులు ముందుగా వెళ్లాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.
ఆ రోజు మధ్యాహ్నం అపార్ట్‌మెంట్‌లో వింత నిశ్శబ్దం ఉంది. పిల్లలు స్కూల్, కాలేజీల్లో. ఆఫీసు వాళ్లు ఆఫీసుల్లో. ఇంట్లో మిగిలింది వంటింటి వాసన, ఫ్యాన్ గిరగిర, దూరంగా కుక్క మొరిగిన శబ్దం. రాజేశ్వరి బ్యాంక్‌కి వెళ్లిపోయింది. హేమ, రమ ఇంకా రాలేదు.
ఉమాదేవి హాల్లో నేలమీద చిన్న పీట వేసుకుని పూలమాల అల్లుతోంది. సుబ్బలక్ష్మి రేపు శ్రావణ శుక్రవారం పూజకు మల్లెలు కావాలని అడిగింది. ఆ పని ఆమె చేతిలో నిదానంగా సాగుతోంది. పూలు దారంలోకి చేరుతున్నాయి. ఒక తెల్లని పరిమళం ఇంటి గాలిలో మెల్లగా విస్తరిస్తోంది.
తలుపు తట్టిన శబ్దం వచ్చింది.
ఉమాదేవి చేతిలోని దారాన్ని చిన్న గిన్నె అంచుకి చుట్టి, లేచి తలుపు తెరిచింది.
తలుపు బయట యాజులు నిలబడి ఉన్నాడు. ముఖంలో కృత్రిమ వినయం. కళ్లలో మాత్రం వినయానికి మించి ఇంకేదో ఉంది.
“అమ్మా… వదినగారేనా?” అన్నాడు.
“అవును. రండి,” అంది ఉమాదేవి మర్యాదగా.
“అయ్యో రాను రాను. అలా వెళ్తూ… రాజేశ్వరి గారు ఉన్నారా అని అడగాలని.”
“ఆఫీసుకి వెళ్లారు. సాయంత్రం వస్తారు.”
“అబ్బా… సరే సరే. మీరు ఒంటరిగా ఉన్నారా?”
ప్రశ్న చాలా సాధారణంగా అడిగినట్టే ఉంది. కానీ దాని అంచు ఉమాదేవికి తగిలింది. ఆమె నవ్వు మార్చలేదు.
“ఇల్లు ఒంటరిగా ఉండదు అన్నయ్యగారూ. పనులు ఉంటాయి. దేవుడు ఉంటాడు. ఫోన్ ఉంటుంది,” అంది.
యాజులు కొంచెం నవ్వాడు. “మీరు బాగా మాట్లాడతారు. మా వాళ్లు చెప్పారు. అందుకే ఒకసారి చూసి వెళ్లాలని…”
ఆ “చూసి” అన్న మాటలోనే అతని ఉద్దేశం కొంచెం బయటపడింది. అతని చూపు ఆమె ముఖం దగ్గర ఆగలేదు. నుదుటి బొట్టు మీద నుంచి చెవుల కమ్మల మీదకి, అక్కడి నుంచి మెడలోని నల్లపూసల మీదకి, మళ్లీ చీర మడతల మీదకి జారింది.
ఉమాదేవి లోపల ఏదో గట్టిగా నిలిచింది. బయటికి మాత్రం అదే మృదుత్వం.
“కూర్చోండి,” అంది.
“అయ్యో వద్దమ్మా. రెండు నిమిషాలే.” అయినా లోపలికి అడుగు పెట్టాడు. సోఫా అంచున కూర్చున్నట్టు కూర్చున్నాడు. కానీ అతని కూర్చోవడంలో వెనక్కి వెళ్లే ఉద్దేశం లేదు.
“మంచినీళ్లు ఇస్తారా?” అన్నాడు కొద్దిసేపటికి.
“తప్పకుండా,” అంది ఉమాదేవి.
ఆమె వంటింట్లోకి వెళ్లింది. గ్లాసులో నీళ్లు పోస్తూ క్షణం ఆలోచించింది. చేతులు కడుక్కునేంత సులభమైన పని కాదు ఇది. ఎదుటివాడు మాటలతో రాలేదు. చూపులతో వచ్చాడు. అలాంటి చూపులను అరవకుండా, దెబ్బ కొట్టకుండా, తలుపు బిగించకుండా వెనక్కి పంపాలి.
ఆమె గ్లాసు తీసుకుని హాల్లోకి వచ్చింది.
యాజులు నిలబడ్డాడు. ఆమె గ్లాసు అందించగానే, అతను అవసరానికి మించి ముందుకు వంగాడు. గ్లాసు పట్టుకునే మిషలో అతని వేళ్లు ఆమె వేళ్లను తాకాయి. అది యాదృచ్ఛికం కాదు. మొదటి స్పర్శనే పరీక్షగా పెట్టే మనిషి చిలిపితనం కాదు అది; హద్దు దాటడానికి తలుపు తెరవాలనుకునే అసహ్యమైన ప్రయత్నం.
ఉమాదేవి క్షణం అతని కళ్లలోకి చూసింది.
ఆ చూపు మృదువుగానే ఉంది. కానీ అందులో తలుపు తెరచిన ఆహ్వానం లేదు; గీత గీసిన నిశ్చయం ఉంది.
“నీళ్లు తాగండి అన్నయ్యగారూ,” అంది.
ఆ “అన్నయ్యగారూ” అనే పదం అతని వేళ్ల మీద చల్లని నీళ్లలా పడింది. కానీ అతను అంత తేలిగ్గా వెనక్కి తగ్గే మనిషి కాదు.
“మీరు ముంబై నుంచి వచ్చారట కదా?” అన్నాడు.
“అవును.”
“అక్కడ మీవారు ఉన్నారా?”
“ఉన్నారు.”
“ఎప్పుడెప్పుడు వస్తారు?”
“వచ్చే కాలం వస్తుంది,” అంది ఉమాదేవి.
“అబ్బా…” యాజులు నవ్వాడు. “వాళ్లు లేక ఇక్కడ మీకు బోర్ కొట్టదా?”
“బోర్ కొట్టేంత ఖాళీ నాకుండదు.”
“అయినా…” అని అతను మాట లాగాడు. “ఇంటి వాళ్లు రోజంతా బయట. మీరు ఒక్కరే. ఏమైనా అవసరం ఉంటే చెప్పండి. మనం పక్కింటివాళ్లమే కదా.”
ఇప్పుడు అతని చూపు మళ్లీ చీర కట్టులోని కొంచెం ఖాళీని వెతుక్కుంటూ వెళ్లింది. శరీరాన్ని గౌరవంగా చూడని కళ్లకు స్త్రీ ఎంత కప్పుకున్నా తక్కువే. ఆ చూపు తాకని చోట ఉండదు; అది చూపు కాదు, చర్మం మీద నడిచే అనధికార వేళ్లల్లా ఉంటుంది.
ఉమాదేవి గుండెలో ఒక్కసారిగా తల్లి స్వరం వినిపించింది—“స్త్రీ పడే కష్టం అర్థం చేసుకో రా.”
అది ఇదేనా? చీర కట్టుకున్న శరీరాన్ని చూసే ఆకలి చూపుల్ని మౌనంగా తట్టుకోవడమా? గౌరవంగా నవ్వుతూనే హద్దులు కాపాడుకోవడమా? “అన్నయ్యగారు” అని పిలుస్తూ, ఎదుటివాడి లోపలి మగతనాన్ని సిగ్గుపడేలా చేయడమా?
అప్పుడే ఆమె సెల్‌ఫోన్ మోగింది.
నిజంగా ఎవరూ ఫోన్ చేయలేదు. హేమ ఉదయం చూపించిన కొత్త ఫీచర్ గుర్తొచ్చింది—సైడ్ బటన్ రెండుసార్లు నొక్కితే రింగ్‌టోన్ వస్తుంది. “ఎమర్జెన్సీ డ్రామా కోసం బాగుంటుంది అత్తా,” అని రమ నవ్వుతూ చెప్పింది. ఆ పిల్లల సరదా ఆ క్షణంలో ఉమాదేవికి ఆయుధమైంది.
ఫోన్ మోగుతున్నట్టు ఆమె మొబైల్ తీసుకుంది. స్క్రీన్ వైపు చూసి ముఖం ఒక్కసారిగా వెలిగినట్టు చేసింది.
“ఒక్క నిమిషం అన్నయ్యగారూ,” అంది యాజుల వైపు తిరిగి. “మా వారు ఫోన్ చేస్తున్నారు.”
యాజులు ముఖం కొంచెం మారింది. కానీ తాను వినకుండా ఉండలేని చోట కూర్చున్నాడు.
ఉమాదేవి ఫోన్ చెవికి పెట్టుకుంది.
“ఏమండీ… ఎలా ఉన్నారు?”
ఆమె గొంతు మృదువుగా, భార్య తన భర్తతో మాట్లాడే చనువుతో మారింది.
“వేళకు తింటున్నారా? మందులు టైంకి తీసుకుంటున్నారా?”
యాజులు గ్లాసు పెదవుల దగ్గర ఆపి, వినసాగాడు.
“ఏమిటి? నిజమా?” ఉమాదేవి కళ్లను పెద్దవి చేసింది. “మీకు డి.ఐ.జీ.గా ప్రమోషన్ వచ్చిందా? అయ్యో, ఎంత సంతోషం!”
యాజులు చేతిలోని గ్లాసు కాస్త కంపించింది.
“అవునా? ఇవాళే జాయిన్ అయ్యారా? ఏ సర్కిల్ అండి?” ఆమె కాసేపు ఆగి వినుతున్నట్టు నటించింది. “అలానా… స్పెషల్ సెల్ కూడా మీ ఆధీనంలోకే వచ్చిందా?”
యాజులు ఇప్పుడు గ్లాసులోని నీళ్లు మింగలేక, మింగినట్టు చేశాడు.
ఉమాదేవి స్వరం ఇంకా మృదువుగానే ఉంది. కానీ ప్రతి మాట ఇప్పుడు సూదిలా అతని చెవిలో పడుతోంది.
“ఏమంటారు? పరాయి వాళ్ల భార్యను వశపరచుకోవాలని చూసిన ఒకడిని మీ వాళ్లు పట్టుకున్నారా? అయ్యో! నిజంగా? కుళ్లబొడుస్తున్నారా? అంత కఠినంగా ఎందుకు అండి? కానీ అలాంటి వాళ్లకి కొంచెం బుద్ధి రావాలి కదా.”
యాజులు ముఖం నెమ్మదిగా రంగు మార్చింది.
“లేదండీ, ఇక్కడ ఏమీ లేదు. మా అపార్ట్‌మెంట్‌లో ఒక అన్నయ్యగారు వచ్చారు. చాలా మంచివారు. రాజేశ్వరి లేరని తెలిసి ‘ఏదైనా అవసరం ఉంటే చెప్పండి’ అని అడగటానికి వచ్చారు. ఆయన్ను పంపించి మళ్లీ మీతో మాట్లాడతానండి.”
ఫోన్‌ను చెవినుంచి తీసి, స్క్రీన్ మూసి, యాజులవైపు తిరిగింది.
“ఆ చెప్పండి అన్నయ్యగారూ,” అంది ఉమాదేవి అదే మర్యాదతో. “మీరు ఏం చెబుతున్నారు?”
యాజులు గొంతు ఒకసారి శుభ్రం చేసుకున్నాడు. “ఏం లేదమ్మా… ఏం లేదు. అలా వచ్చాను. నీళ్లు తాగాను. ఇంక వెళ్తాను.”
“అంత తొందరేంటి? కాఫీ చేస్తాను.”
“వద్దు వద్దు. ఇంట్లో వాళ్లు చూస్తారు.”
“చూడనివ్వండి అన్నయ్యగారూ. అన్నయ్య చెల్లెలి ఇంట్లో నీళ్లు తాగితే ఎవరూ తప్పు అనరు.”
ఆ మాట అతన్ని మరింత ఇబ్బంది పెట్టింది.
“అవును అవును. సరే. నేను వస్తాను.” గ్లాసును టేబుల్ మీద పెట్టాడు. పెట్టేటప్పుడు గ్లాసు సరిగా నిలవలేదు; కొద్దిగా నీళ్లు టేబుల్ మీద జారాయి.
ఉమాదేవి లేచి తలుపు వరకు వచ్చింది.
“జాగ్రత్తగా వెళ్లండి అన్నయ్యగారూ,” అంది.
యాజులు వెనక్కి ఒకసారి కూడా చూడలేదు. కారిడార్‌లోకి వెళ్లి, మెట్లవైపు తిరిగాడు. లిఫ్ట్ కోసం ఎదురుచూడటానికి కూడా అతనికి ఓర్పు లేకపోయింది.
తలుపు మూసిన వెంటనే ఉమాదేవి లోపలికి వచ్చింది. హాల్లోని అద్దం పక్కగా నడిచేటప్పుడు తన ప్రతిబింబం క్షణం ఎదురైంది. చీర మడతలు కదలలేదు. కుంకుమ చెదరలేదు. నవ్వు ముఖం మీద మిగిలింది. కానీ లోపల గుండె బలంగా కొట్టుకుంటోంది.
ఆమె టేబుల్ మీద ఉన్న గ్లాసు తీసుకుంది. యాజులు వేళ్లు తాకిన చోట ఒక క్షణం చూపు ఆగింది. తర్వాత గ్లాసును సింక్‌లో పెట్టి, బాగా సబ్బుతో కడిగింది.
ఆ నీళ్లు గ్లాసు మీదుగా జారుతున్నాయి. ఆమెకు అవి కేవలం నీళ్లు కాదు—ఒక అసహ్యమైన చూపు తర్వాత తన మనసును శుభ్రం చేసుకునే ప్రయత్నంలా అనిపించాయి.
“స్త్రీగా ఉండటం అంటే చీర కట్టుకోవడమే కాదు ఉమా,” తల్లి స్వరం లోపల మళ్లీ పలికింది. “చూపుల్ని తట్టుకోవడం కూడా.”
ఉమాదేవి పూలమాల దగ్గరకు మళ్లీ వచ్చి కూర్చుంది. చేతులు కొద్దిగా వణికాయి. దారంలో మల్లెపువ్వు సరిగా చేరలేదు. ఆమె కాసేపు కళ్లు మూసుకుంది.
అప్పుడే తలుపు దగ్గర మళ్లీ శబ్దం వచ్చింది.
ఈసారి ఆమె జాగ్రత్తగా తలుపు తెరిచింది.
బయట సుబ్బలక్ష్మి నిలబడి ఉంది.
“వదినగారూ, మా ఇంటి తాళం మీ దగ్గర పెట్టేస్తాను. నేను కిందికి వెళ్తున్నా,” అంది. వెంటనే ఆమె ఉమాదేవి ముఖం చూసి ఆగింది. “ఏమైంది? మీరు కాస్త…”
“ఏమీ లేదు,” అంది ఉమాదేవి. “కొంచెం తలనొప్పి.”
సుబ్బలక్ష్మి లోపలికి ఒక అడుగు వేసింది. “ఆ యాజులు గారు ఇప్పుడే మీ ఇంటి నుంచి వెళ్లారు కదా?”
ఉమాదేవి క్షణం మౌనంగా చూసింది.
“అవును. నీళ్లు అడిగారు.”
సుబ్బలక్ష్మి పెదవుల దగ్గర చిరునవ్వు రాలేదు. కళ్లలో మాత్రం తెలిసిన అలసట వచ్చింది. “అర్థమైంది.”
“ఏమిటి?” ఉమాదేవి అడిగింది.
“వాళ్ల చూపు నీళ్లకోసం రాదు వదినగారూ,” అంది సుబ్బలక్ష్మి మెల్లగా. “మన శరీరంలో గౌరవం ఎక్కడ పలుచగా ఉందో అక్కడికి ముందుగా వస్తుంది.”
ఆ మాట ఉమాదేవిని ఒక్కసారిగా తాకింది. కొద్దిసేపటి క్రితం తాను అనుభవించినదానికి సుబ్బలక్ష్మి ఒక వాక్యం ఇచ్చింది.
“మీకు కూడా?” అని ఉమాదేవి అడిగింది.
సుబ్బలక్ష్మి నవ్వింది. “మాకు కూడా అంటే? మేమే మొదట నేర్చుకున్న వాళ్లం. మీరు కొత్త.”
ఆ “మీరు కొత్త” అన్న మాటలో చులకన లేదు. ఒక రకమైన దుఃఖమైన సహోదరత్వం ఉంది.
ఉమాదేవి సోఫా వైపు చూపించింది. “కూర్చోండి.”
సుబ్బలక్ష్మి కూర్చుంది. ఆ రోజు మొదటిసారి ఆమె యాజులు గురించి మాట్లాడలేదు. తన గురించి మాట్లాడింది. చిన్న వయసులో బస్సులో ప్రయాణం చేస్తూ ఎలా నిలబడ్డదో, మార్కెట్‌లో కూరగాయలు కొంటూ ఎన్ని చూపుల్ని మింగిందో, ఇంట్లో చెప్పినా “అయితే బయటికి వెళ్లొద్దు” అన్న జవాబు మాత్రమే ఎలా వచ్చిందో చెప్పింది.
ఉమాదేవి వినింది.
ఆమెకు ఆ మధ్యాహ్నం ఒక విషయం అర్థమైంది. పుస్తకాల్లో స్త్రీ మనసు రాయడం ఒక్కటి; స్త్రీ శరీరం మీద పడే అనధికార చూపుల బరువును ఒక మధ్యాహ్నం మౌనంగా మోసుకోవడం మరోటి. ఆ బరువు చాలా తేలికగా కనిపిస్తుంది. కానీ దాన్ని ప్రతిరోజూ మోసేవాళ్ల భుజాల్లోనే దాని నిజమైన బరువు తెలుస్తుంది.
సాయంత్రం రాజేశ్వరి ఆఫీసు నుంచి వచ్చేసరికి, ఉమాదేవి మల్లెమాల పూర్తిచేసింది. పూల పరిమళం ఇంట్లో నిండింది. కానీ ఆమె ముఖంలో ఆ పరిమళానికి అతుక్కున్న చిన్న అలసటను రాజేశ్వరి గమనించింది.
“ఏమైంది?” అడిగింది.
“ఏమీ కాదు,” అంది ఉమాదేవి.
రాజేశ్వరి బ్యాగ్ టేబుల్ మీద పెట్టి దగ్గరకు వచ్చింది. “ఉమా, నువ్వు ‘ఏమీ కాదు’ అన్నప్పుడు ఏదో ఉంటుందని నాకు తెలుసు.”
హేమ, రమ కూడా అప్పటికే వచ్చారు. వాళ్లు ఇద్దరూ నిశ్శబ్దంగా తల్లిదండ్రుల్ని చూశారు.
ఉమాదేవి కాసేపు మౌనంగా ఉంది. తర్వాత మెల్లగా అంది—
“ఇవాళ నేను ఒక కొత్త కథ నేర్చుకున్నాను రాజు.”
“ఏ కథ?”
“ఆడది ఒంటరిగా ఉన్నప్పుడు తలుపు తట్టేది మనిషో, చూపో ముందుగా గుర్తించుకోవాల్సిన కథ.”
రాజేశ్వరి ముఖం ఒక్కసారిగా గంభీరమైంది.
“ఎవరు వచ్చారు?”
“యాజులు.”
ఆ పేరు వినగానే రాజేశ్వరి కళ్లలో కోపం వచ్చింది. కానీ ఉమాదేవి వెంటనే చెయ్యి ఎత్తింది.
“అరవకు రాజు. నేను పంపించేశాను.”
“ఎలా?”
ఉమాదేవి క్షణం తరువాత నవ్వింది. “నా భర్త డి.ఐ.జీ.గా ప్రమోషన్ పొందాడని చెప్పి.”
హేమ, రమ మొదట ఒకరినొకరు చూశారు. వెంటనే నవ్వు ఆపుకోలేకపోయారు.
రాజేశ్వరి కూడా కోపం మధ్యలోనే ఆగిపోయి, ఆశ్చర్యంగా చూసింది. “నీ భర్తా?”
“అవును. ఉమాదేవి భర్త.”
“నీ భర్త! అంటే నాకు మామయ్య ముంబై పోలీస్ శాఖలో డి.ఐ.జి.నా?” అంటూ రమ నవ్వింది.
హేమ చప్పట్లు కొట్టింది. “అత్తా, నీ spontaneous script super!”
ఉమాదేవి కూడా నవ్వింది. కానీ ఆ నవ్వులో పూర్తిగా వెలుగు లేదు. దాని దిగువన ఆ మధ్యాహ్నం అతని చూపు వదిలిన గీత ఇంకా ఉంది.
రాజేశ్వరి అది గమనించింది. ఆమె ఉమాదేవి పక్కన కూర్చుంది.
“జోక్ బాగుంది. కానీ విషయం జోక్ కాదు,” అంది.
“తెలుసు,” అంది ఉమాదేవి.
“ఇకపై అతను ఒంటరిగా వస్తే తలుపు తీయకు.”
“తీస్తాను రాజు.”
రాజేశ్వరి ఆశ్చర్యంగా చూసింది. “ఎందుకు?”
“తలుపు మూసుకుంటే సమస్య నా గదికి బయటే ఉంటుంది. తలుపు తెరిచి హద్దు చూపితే, అతని మనసులో ఉంటుంది.”
“అది ప్రమాదం.”
“అందుకే నేను ఒంటరిగా చేయను. ఇక నుంచి మన తలుపు దగ్గర గంట మోగితే, మన ఫోన్‌లో రికార్డర్ కూడా మోగుతుంది.”
హేమ వెంటనే ఫోన్ తీసుకుంది. “అత్తా, నేను shortcut set చేస్తాను. ఒక బటన్ నొక్కితే audio recording start.”
రమ అంది, “ఇంకోటి. మా apartment women groupలో secret code పెట్టుదాం. ‘కాఫీ పొడి అయిపోయింది’ అంటే ఎవరో వెంటనే వచ్చేయాలి.”
రాజేశ్వరి వాళ్లిద్దరినీ చూసి నవ్వింది. “మీరు ఇద్దరూ full planning.”
ఉమాదేవి వారిని చూస్తూ మెల్లగా అంది, “స్త్రీగా జీవించడం నేర్చుకోవడంలో మొదటి పాఠం—భయం కాదు, జాగ్రత్త.”
ఆ రాత్రి డైరీలో ఉమాదేవి ఇలా రాసింది:
“ఇవాళ యాజులు నీళ్లు అడిగాడు. అతనికి దాహం గొంతుకి కాదు. గౌరవం లేని చూపుకి. నేను అతనికి నీళ్లు ఇచ్చాను. అతని దాహానికి కాదు—నా హద్దుకు. గ్లాసు నా చేతి నుంచి అతని చేతికి వెళ్లిన క్షణం, స్త్రీ శరీరంపై ప్రపంచం వేసే అజ్ఞాత పన్ను నాకు అర్థమైంది. ఆ పన్ను చెల్లించకుండా స్త్రీ బతకడం నేర్చుకోవడమే బహుశా ధైర్యం.”
ఆమె పెన్ను మూసింది.
అద్దంలో తనని చూసింది.
ఆ రోజు అద్దంలోని ఉమాదేవి నవ్వలేదు. కేవలం తల ఊపింది.
“ఇంకా నేర్చుకోవాలి,” అన్నట్టు.