అద్దంలో అంతరంగం

ఆ తర్వాత అపార్ట్‌మెంట్ జీవితం మెల్లగా మారింది.

ఉమాదేవి ఇంటి తలుపు ముందు ఆడవాళ్ల అడుగులు ఇప్పుడు సంకోచంతో రావు. సహజంగా వస్తాయి. సుబ్బలక్ష్మి ఏదో ఒక రోజు కాఫీ పేరుతో వచ్చేది. సుమతి తన కొడుకు గురించి మాట్లాడటానికి వచ్చేది. రంగనాయకి ఇంటి ఖర్చుల లెక్కల్లో మొదటిసారి తన పేరు పెట్టుకున్న రోజు, ఆ ఆనందాన్ని చెప్పడానికి పూలు తీసుకుని వచ్చింది.

వాళ్లంతా ఉమాదేవి దగ్గర పరిష్కారాలు కోరుకున్నారు. కానీ ఉమాదేవి ఎప్పుడూ వాళ్ల జీవితాలను తన చేతుల్లోకి తీసుకోలేదు. మాటల్లో మంత్రం వేసి ఒక్కరోజులో ఇళ్లు మార్చలేదు. భర్తలను తిట్టలేదు. పిల్లలను తప్పుపట్టలేదు. ఆమె చేసింది ఒక్కటే—వాళ్లు మాట్లాడేంతవరకు వినింది. వాళ్లు తమ మాటల్లో తామే తమ చిక్కులను కనుగొనేలా నిశ్శబ్దంగా అద్దం పట్టింది.

“సుబ్బలక్ష్మి, భయం ఉన్న చోట అబద్ధాలు పెరుగుతాయి. నీ మాట ముందే చెప్పు.”

“సుమతి, పిల్లాడు దూరమవుతున్నాడని అరవకండి. అతను ఉన్న ప్రపంచంలో మీరు ఒక్క అడుగు పెట్టండి.”

“రంగనాయకి, ఇంటి ఖర్చులో మీ చేతి సంతకం ఉండాలి. అది డబ్బు కాదు, మీ ఉనికికి గౌరవం.”

ఇలా ఆమె మాటలు పెద్ద సిద్ధాంతాల్లా ఉండవు. వంటింట్లో ఉప్పు సరిపడా వేసినట్టుగా, జీవితం నడవడానికి సరిపడా ఉంటాయి. అందుకే అవి వాళ్ల ఇళ్లలో నిలిచాయి. ఒక ఇంట్లో భార్య ఖర్చుల పుస్తకం మొదలుపెట్టింది. ఇంకో ఇంట్లో తల్లి తన కొడుకుతో అతనికి నచ్చిన సినిమా గురించి మాట్లాడింది. ఇంకో ఇంట్లో సాయంత్రం తలుపు మూసుకుని ఏడ్చే ఆడది, మొదటిసారి “నాకూ బయటికి రావాలి” అని చెప్పింది.

కొన్ని వారాల్లోనే ఆ అపార్ట్‌మెంట్‌లో ఎవరు ప్రత్యక్షంగా, ఎవరు పరోక్షంగా అయినా ఉమాదేవి మాట తాకని వారు లేరు. ఎవరి చేతిలో కాఫీ గ్లాసు ఉన్నా, ఎవరి చేతిలో పూలదారం ఉన్నా, ఎవరి కళ్లలో కన్నీరు ఉన్నా—ఉమాదేవి ఇంటి హాల్ వాళ్లందరికీ ఒక చిన్న ఆశ్రయమైంది.

కానీ అదే రోజుల్లో, ఉమాదేవి శరీరం మాత్రం లోపల నెమ్మదిగా కూలిపోతోంది.

మొదట అది అలసటలా కనిపించింది. తర్వాత దగ్గులా. ఆపై ఊపిరి తీసుకోవడంలో చిన్న విరామాలా. పూలమాల అల్లుతూ ఒక్కసారిగా చేతి బలం తగ్గేది. కాఫీ పోస్తూ గ్లాసు కాసేపు కంపించేది. సుబ్బలక్ష్మి గమనించేది. సుమతి అడగబోయేది. రంగనాయకి కళ్లతోనే ప్రశ్నించేది. కానీ ఉమాదేవి నవ్వేది.

“ఏమీ కాదు అమ్మా. వయసు కొంచెం గుర్తు చేస్తోంది అంతే.”

ఆ నవ్వు వాళ్లను నమ్మించేది. రాజేశ్వరిని మాత్రం కాదు.

రాజేశ్వరికి విషయం అనుకున్నదానికంటే ముందుగానే తెలిసింది. ఒక రాత్రి ఉమాదేవి చెప్పినట్టు లాకర్‌లో ఉన్న ఆస్తుల ఫైల్, బ్యాంక్ అకౌంట్ల వివరాలు చూడటానికి తీసింది. వాటి మధ్యలోనే ఒక నీలం కవరులో హెల్త్ ఫైల్ ఉంది. మొదట అది పాత రిపోర్ట్ అనుకుంది. కానీ పేజీలు తిరిగేకొద్దీ ఆమె చేతులు చల్లబడ్డాయి.

క్యాన్సర్. నాలుగో దశ.

ఆమె ఆ రాత్రి ఏడవలేదు. ఏడవడానికి కూడా ఆమెకు హక్కు లేకపోయినట్టుగా నిలిచిపోయింది. బెడ్‌రూమ్ తలుపు దగ్గర ఉమాదేవి కూర్చుని ఉంది. తెల్లని రాత్రివెలుగులో ఆమె ముఖం మరింత ప్రశాంతంగా ఉంది.

“తెలిసిపోయిందా రాజు?” అని అడిగింది.

రాజేశ్వరి ఫైల్ చేతిలో పట్టుకుని అతని దగ్గరకు వచ్చింది. “ఎప్పటి నుంచి?”

“కొంతకాలం.”

“నాకు చెప్పలేదా?”

“చెప్పితే నువ్వు నా రోజులను రోగిగా చూసేవి. నాకు మిగిలిన రోజులు జీవిగా కావాలి రాజు.”

ఆ రాత్రి రాజేశ్వరి మొదటిసారి గట్టిగా ఏడ్చింది. కానీ ఆ ఏడుపు కూడా ఉమాదేవి ఒడిలో కాదు; ఆమె పాదాల దగ్గర కూర్చుని. ఆమె చేతులు పట్టుకుని.

హేమకు తర్వాతి ఉదయం తెలిసింది. రమకు ఆమె కన్నీళ్లు చూసేలోపే అర్థమైంది. ఆ ఇంట్లో మాటలు తగ్గాయి. మందులు పెరిగాయి. డాక్టర్ల పేర్లు, హాస్పిటల్ అపాయింట్‌మెంట్లు, ఆహార పట్టికలు, ప్రార్థనలు—అన్నీ ఒకేసారి ఇంట్లోకి వచ్చాయి. అయినా ఉమాదేవి మాత్రం తన నిర్ణయాన్ని మార్చలేదు.

“నిజం అందరికీ చెప్పేస్తాను,” అంది రాజేశ్వరి ఒక రోజు. “ఇలా వాళ్లందరూ తెలియకుండా నవ్వుతూ రావడం నాకు తట్టుకోవట్లేదు.”

ఉమాదేవి తల ఊపింది. “లేదు రాజు.”

“ఎందుకు లేదు? వాళ్లకు నీపై హక్కు ఉంది.”

“ఉంది. అందుకే వాళ్ల జ్ఞాపకంలో నేను రోగిగా కాక, ఉమాదేవిగా ఉండాలి.”

“ఉమా…”

“రాజు, నేను ఉమాదేవిగానే నిష్క్రమిస్తాను.”

ఆ మాటలో మొండితనం లేదు. ఒక వ్రతం చివరి పాదం ఉంది. తల్లికి ఇచ్చిన మాట దాదాపు ముగింపుకు వచ్చేసింది. ఆరు నెలలకు ఇంకా పదిహేను రోజులు ఉన్నాయి. కానీ సమయం ఇప్పుడు రోజులతో కాదు, ఊపిరులతో కొలవబడుతోంది.

ఆ సాయంత్రం వర్షం వచ్చింది. అపార్ట్‌మెంట్ కారిడార్‌లో తడి వాసన నిలిచింది. కిటికీ అద్దాలపై నీటి చుక్కలు జారుతున్నాయి. ఉమాదేవి తెల్లని పట్టుచీర కట్టుకుంది. సిగలో మల్లెలు, కనకాంబరాలు పెట్టుకుంది. నుదుటి కుంకుమ చిన్నగా, స్పష్టంగా ఉంది. కనులకు కాటుక ఉంది. మెడలో అమ్మ పెట్టెలోనుంచి తీసుకున్న నల్లపూసలు ఉన్నాయి. ఆ రోజు ఆమె రూపంలో అలంకారం కంటే వీడ్కోలు ఎక్కువగా ఉంది.

రాజేశ్వరి ఆమె పక్కన కూర్చుంది. హేమ, రమ పాదాల దగ్గర కూర్చున్నారు. గదిలో ఎవ్వరూ ఎక్కువగా మాట్లాడలేదు. నిశ్శబ్దం ఒక దీపంలా మధ్యలో నిలిచింది.

“రాజు,” అంది ఉమాదేవి మెల్లగా.

“చెప్పు ఉమా.”

“అమ్మ చెప్పినట్టు నేను ఆరు నెలలు స్త్రీగా ఉండాలని బయలుదేరాను. కానీ ఇప్పుడు చెప్పగలను—ఆరు నెలలు కాదు, అరవై జన్మలు అయినా స్త్రీని పూర్తిగా అర్థం చేసుకోలేనేమో.”

రాజేశ్వరి కన్నీళ్లు ఆపుకునే ప్రయత్నం చేసింది.

“స్త్రీ స్వభావం సముద్రం కన్నా లోతు రాజు. ఆమె గౌరవం హిమాలయం కన్నా ఎత్తు. ఆమె బాధలు నూరు ప్రపంచాల బాధల పెట్టు. నేను చీర కట్టుకున్నాను. కుంకుమ పెట్టుకున్నాను. మంగళసూత్రం వేసుకున్నాను. ఇంటి పనులు చేశాను. మీ అందరి మాటలు విన్నాను. అయినా స్త్రీజీవితం నాకు తాకిన నీటి చుక్క మాత్రమే. సముద్రం కాదు.”

“అలా అనకు ఉమా,” అంది రాజేశ్వరి.

“నిజం రాజు. నిన్ను చూస్తే ఉద్యోగం, ఇల్లు, పిల్లలు, సమాజపు చూపులు—ఇన్ని దారాల మధ్య తూలకుండా నిలబడే స్త్రీ కనిపించింది. సుబ్బలక్ష్మిని చూస్తే భయాన్ని నవ్వులో దాచుకున్న స్త్రీ కనిపించింది. సుమతిని చూస్తే తన పిల్లల కోసం తన ఒంటరితనాన్ని మింగిన తల్లి కనిపించింది. రంగనాయకిని చూస్తే తన చేతిలో డబ్బు లేకపోయినా, ఇంటి గౌరవం కోసం బ్రతికిన భార్య కనిపించింది. మీరు నలుగురూ నాకు స్త్రీల కష్టాల చతురస్రంలా కనిపించారు. ఆ చతురస్రంలో నేను నిలబడ్డాను. కానీ దాని లోతు కొలవలేకపోయాను.”

హేమ ఏడుస్తూ, “అత్తా, చాలు…” అంది.

ఉమాదేవి ఆమె తలను తాకింది. “లేదు అమ్మా. ఈ మాటలు చెప్పాలి.”

రమ అప్పటికే ఎవరికో ఫోన్ చేసింది. రాజేశ్వరి గమనించలేదు. ఉమాదేవి మాట్లాడుతూనే ఉంది.

“రాజు, వాళ్లకు చెప్పు. నేను క్షమాపణ కోరుతున్నానని. తల్లికి ఇచ్చిన మాట కోసం స్త్రీగా మారాను. స్త్రీజాతిని అవమానించడానికి కాదు. వాళ్ల బాధలను కథల కోసం దోచుకోవడానికి కాదు. వాళ్లను వినడం ద్వారా నన్ను నేను క్షమించుకోవాలనుకున్నాను. కానీ చివరికి నాకు తెలిసింది—క్షమించేది వాళ్లే.”

అప్పుడే తలుపు మెల్లగా తెరచుకుంది.

సుబ్బలక్ష్మి ముందుగా లోపలికి వచ్చింది. ఆమె వెనుక సుమతి. రంగనాయకి చివరగా. రమ వారిని పిలిచింది. ముగ్గురూ గదిలోకి వచ్చిన క్షణం అక్కడి వాతావరణం అర్థమైంది. వాళ్లు ఏమీ అడగలేదు. ఆడవాళ్లకు కొన్ని వార్తలు చెప్పకుండానే తెలుస్తాయి. కొన్ని వీడ్కోలు శబ్దం వినకుండానే వినిపిస్తాయి.

“వదినా…” అని సుబ్బలక్ష్మి గొంతు విరిగింది.

ఉమాదేవి వాళ్ల వైపు చూసింది. “రండి అమ్మా.”

ముగ్గురూ దగ్గరికి వచ్చారు. ఎప్పుడూ ఉమాదేవి ముందు కూర్చునే వాళ్లు ఆ రోజు ఆమె పాదాల దగ్గర కూర్చున్నారు.

“వదినగారూ, మీకు ఏమైంది?” సుమతి అడిగింది. కానీ అడిగిన వెంటనే సమాధానం తనకే తెలిసినట్టు ఏడ్చింది.

రాజేశ్వరి చేతిలోని ఫైల్‌ను రంగనాయకి చూసింది. ఆమె ముఖం ఒక్కసారిగా కూలిపోయింది.

“ఇంతకాలం మాకు చెప్పలేదేం?” అంది.

ఉమాదేవి మెల్లగా నవ్వింది. “మీరు మీ బాధలు చెప్పినప్పుడు, నా బాధ మధ్యలో పంచుకోవాలనిపించ లేదు".
“అది మీ బాధా వదినా?” సుబ్బలక్ష్మి ఏడుస్తూ అంది. “మా బాధలు మోసిన మీ బాధ మాది కాదు?”

ఉమాదేవి కళ్లలో నీరు మెదిలింది.

“నన్ను క్షమించండి అమ్మా. నేను మీలో ఒకరిని కాదు. మీలా పుట్టలేదు. మీలా పెరగలేదు. మీలా చిన్నప్పటి నుంచీ శరీరంపై చూపులు మోసుకోలేదు. మీలా గడపలు, గిన్నెలు, సంబంధాలు, సంస్కారాలు, అనుమానాలు, ఆచారాలు—ఇవన్నీ నా ఎముకల్లో మోసుకోలేదు. అయినా మీ దగ్గర కూర్చుని మీ మాటలు విన్నాను. ఒకవేళ అది మీ జీవితాల మీద నా అధికారం అయ్యి ఉంటే—క్షమించండి.”

రంగనాయకి ఒక్కసారిగా ఆమె చేతులు పట్టుకుంది.

“అలా అనొద్దమ్మా. నువ్వు మమ్మల్ని ఉపయోగించుకోలేదు. మమ్మల్ని వినావు. మా ఇంట్లో మేం మాట్లాడితే గోడలు విన్నాయి. నీవద్ద మాట్లాడితే మనిషి విన్నాడు. అదే మాకు చాలింది.”

సుమతి ఏడుస్తూ అంది, “నువ్వు మా వదినవేనమ్మా. రూపం వేరైనా, మనసు మాకు అండగా నిలిచింది.”

సుబ్బలక్ష్మి గొంతు తడబడి, చివరికి బిగ్గరగా అంది—“ఉమాదేవి! నువ్వు మాకు స్త్రీగా కనిపించినదానివి కాదు. మమ్మల్ని స్త్రీలుగా అర్థం చేసుకున్నదానివమ్మా.”

ఆ మాట వినగానే ఉమాదేవి కళ్లను మూసుకుంది. ఆ ఒక్క వాక్యం ఆమెకు విముక్తిలా తాకింది. తల్లికి ఇచ్చిన మాట పూర్తిగా నెరవేరిందో లేదో తెలియదు; కానీ ఆ మాటకు సాక్ష్యంగా నిలబడ్డ స్త్రీల క్షమ ఆమె ముందుంది.

“రాజు,” అంది ఆమె మెల్లగా.

రాజేశ్వరి దగ్గరకు వంగింది.

“పిల్లలు…”

“ఉన్నారు ఉమా.”

హేమ, రమ ఆమె చేతుల దగ్గరికి వచ్చారు. ఉమాదేవి ఒక్కొక్కరి తలను తాకింది. ఆ స్పర్శలో తండ్రి స్నేహం ఉంది. అత్త మమత ఉంది. తల్లి నీడ ఉంది. ఆ ముగ్గురూ వేరువేరు కాదు—ఒకే ప్రేమకు మూడు రూపాలు.

“హేమా… రమా…” ఆమె గొంతు మందగించింది. “మీ అమ్మను జాగ్రత్తగా చూసుకోండి.”

“అత్తా…” హేమ ఏడ్చింది.

“నాన్నా…” రమ నోటి నుంచి పాత పిలుపు జారిపోయింది. వెంటనే ఆమె చేతులతో నోరు మూసుకుంది.

ఉమాదేవి కళ్లను తెరిచి చూసింది. “ఆ పిలుపు కూడా నాదే అమ్మా,” అంది.

గదిలో ఉన్నవాళ్లందరూ ఏడ్చారు.

ఆమె మళ్లీ రాజేశ్వరి వైపు చూసింది. “రాజు… నేను ఓడిపోయాను.”

“కాదు ఉమా.”

“స్త్రీ మనస్సు అర్థం చేసుకోవడంలో ఓడిపోయాను. కానీ ఓడిపోవడం వల్లనే దాని మహత్తు తెలిసింది. నేడో రేపో నేను ఈ లోకం నుంచి వెళ్లిపోయినా… హేమ కడుపునో, రమ కడుపునో ఆడపిల్లగా పుట్టి… అప్పుడు ఆడతనపు గొప్పతనాన్ని లోపల నుంచి అర్థం చేసుకుంటాను.”

రాజేశ్వరి ఇక తట్టుకోలేక ఆమెను ఒడిలోకి తీసుకుంది.

“నువ్వు వెళ్లవద్దు ఉమా,” అంది. “ఇంకా పదిహేను రోజులు ఉన్నాయి. అమ్మకు ఇచ్చిన మాట పూర్తి చేయాలి కదా.”

ఉమాదేవి పలుచగా నవ్వింది. “కాలం కొన్ని మాటలకు తేదీ చూస్తుంది రాజు. కొన్ని మాటలకు మనసు చూస్తుంది. అమ్మ అర్థం చేసుకుంటుంది.”

కిటికీ బయట వర్షం తగ్గింది. గదిలో మల్లెలు, కనకాంబరాల పరిమళం వ్యాపించింది. దీపం మెల్లగా తేలికగా కంపించింది. తెల్లని పట్టుచీరలో ఉమాదేవి ముఖం ప్రశాంతంగా ఉంది. నుదుటి కుంకుమ, సిగలో పూలు, కనులకాటుక—అన్నీ ఒక చివరి శాంతిలో నిలిచాయి.

ఆమె చివరిసారి రాజేశ్వరి చేతిని బిగించింది. హేమ, రమల వైపు చూసింది. సుబ్బలక్ష్మి, సుమతి, రంగనాయకి వైపు కన్నులతోనే నమస్కారం చేసింది.

“క్షమించండి,” అన్నట్టు పెదవులు కదిలాయి.

తర్వాత ఆమె తల రాజేశ్వరి ఒడిలో నెమ్మదిగా వాలింది.

ఆ క్షణంలో గదిలో ఎవరూ “ఉమామహేశ్వరరావు” అని పిలవలేదు. ఎవరూ “ఆయన” అని కూడా అనలేదు.

అందరి నోట ఒకే పిలుపు పగిలింది—

“ఉమాదేవి!”

ఆ పిలుపు గోడల్ని తాకి తిరిగి రాలేదు. అది ఆ ఇంటి గాలిలో కలిసిపోయింది. ఆరు నెలలు పూర్తి కావడానికి పదిహేను రోజులు మిగిలి ఉండొచ్చు. కానీ ఆ క్షణంలో ఒక మాట పూర్తైంది. ఒక వేషం జీవితం అయింది. ఒక రచయిత తన చివరి కథను కాగితంపై కాదు—మనుషుల గుండెల్లో రాసి వెళ్లిపోయింది.

ఆ రాత్రి అపార్ట్‌మెంట్‌లో ఎన్నో ఇళ్లలో దీపాలు ఆరలేదు. సుబ్బలక్ష్మి తన భర్త పక్కన కూర్చుని మొదటిసారి నిశ్శబ్దంగా ఏడ్చింది. సుమతి తన కొడుకును పిలిచి ఒడిలో పెట్టుకుంది. రంగనాయకి ఖర్చుల పుస్తకంలో ఉమాదేవి పేరు రాసి పేజీ మూసింది. రాజేశ్వరి తెల్లని పట్టుచీర అంచును మడత పెట్టి అమ్మ పెట్టెలో పెట్టింది.

అద్దం మాత్రం గదిలో అలాగే నిలిచింది.

మరుసటి ఉదయం ఆ అద్దం ముందు దీపం వెలిగించేటప్పుడు రాజేశ్వరికి ఒక క్షణం అనిపించింది—అద్దంలో తల్లి మాత్రమే కాదు, ఉమాదేవి కూడా నిలబడి ఉంది. ఇద్దరూ ఒకేలా నవ్వుతున్నారు.

ఆ నవ్వులో చెప్పని మాట ఒక్కటే ఉంది—

“స్త్రీని పూర్తిగా అర్థం చేసుకోవడం సాధ్యం కాకపోవచ్చు. కానీ ఆమెను గౌరవించడం మాత్రం ప్రతి మనిషి చేతిలో ఉంది.”
మధ్య తరగతి కుటుంబాలలో ఉమాదేవి ఒక సర్వనామం. ఇలా చీరకట్టని ఉమాదేవులు ఎందరున్నారో.