సాహస సుధీర

వైశాలి నగరం ఆ కాలంలో చిన్న రాజధాని అయినా, దాని గోడల లోపల ఒక గర్వం ఉండేది. వజ్జి మహాజనపదం పెద్ద సామ్రాజ్యం కాదు; కానీ తన సంప్రదాయాలను పెద్ద సామ్రాజ్యాలకన్నా గొప్పగా భావించే స్వభావం అందులో ఉండేది. సభలో వృద్ధులు అధికం. వారి మాటలలో శాస్త్రం ఉండేది; కానీ ఆ శాస్త్రం వెనుక స్త్రీకి గడప, మగవాడికి గద్దె అన్న గట్టి గీత కూడా ఉండేది.

ఆ రాజ్యంలో పుట్టిన మధూలిక మాత్రం వేరే స్వభావం. ఆమెకు శాస్త్రాలంటే భక్తి. కానీ శాస్త్రాన్ని జడంగా కాదు, జ్వలించే మేధస్సుగా చూసే స్వభావం. చాణక్యుని నీతిశాస్త్రం ఆమెకు బాల్యం నుంచే మంత్రంలా తోచింది. ముఖ్యంగా ఒక శ్లోకం ఆమె మనసులో ఎప్పుడూ ప్రతిధ్వనించేది—

“స్త్రీణాం ద్విగుణ ఆహారః
బుద్ధిశ్చాపి చతుర్గుణా ।
సాహసం షడ్గుణం చైవ
కామశ్చాష్టగుణః స్మృతః ॥”

స్త్రీలకు పురుషులకన్నా ఆహారం రెండు రెట్లు. బుద్ధి నాలుగు రెట్లు. సాహసం ఆరు రెట్లు. కామము ఎనిమిది రెట్లు.

ఆ శ్లోకాన్ని ఆమె లోకులు చెప్పినట్టు కామవివరణగా మాత్రమే చూడలేదు. స్త్రీలోని జీవబలం, జ్ఞానబలం, ధైర్యబలం, ఆకాంక్షబలం—ఇవి అన్నీ పురుషలోకానికి అర్థంకాని కొలతలతో ఉన్నాయని ఆమె భావించింది. “స్త్రీని గృహంలో బంధించినవారు ఆమె బలానికి భయపడి బంధించారు గాని, ఆమె బలహీనత వల్ల బంధించబడలేదు” అనేది మధూలిక నమ్మకం.

ఆమె మగధరాజకుమారుడు కేయూరబాహుణ్ణి వివాహం చేసుకున్నప్పుడు, రెండు రాజ్యాలు కలిశాయి. కానీ ఆ వివాహంలో నిజంగా కలిసింది రెండు భిన్నమైన స్వభావాలు. కేయూరబాహు యోధుడు. వంశగౌరవం, రాజకీయ సంధులు, రాజ్యనిర్వహణ—ఇవి అతని జీవితపు అస్త్రాలు. మధూలిక మేధావి. శాస్త్రం, వ్యూహం, అంతరంగదృష్టి—ఇవి ఆమె ఆయుధాలు.

ఒక రాత్రి వైశాలి రాజమందిరంలోని ఉత్తర మేడపై చంద్రుడు గంగా జలంలా తెల్లగా పరుచుకున్నప్పుడు, మధూలిక తన ఆలోచన భర్తతో చెప్పింది.

“నాకు కూతురు పుడితే, చాణక్యుడు చెప్పిన స్త్రీబలాన్ని ఆమెలో నిద్రలేపుతాను. ఆమెను రాజ్యాధికారిణిగా తీర్చిదిద్దుతాను. కొడుకు పుట్టినా, వాణ్ణి ఆడపిల్లలా పెంచి రాజ్యపాలనకు సిద్ధం చేస్తాను.”

కేయూరబాహు ఆశ్చర్యపోయాడు. “కొడుకును ఆడపిల్లలా?”

“అవును,” అంది మధూలిక. “ఈ రాజ్యంలో మగవాడిగా పుట్టినవాడికి సింహాసనం సిద్ధంగా ఉంటుంది. కానీ ఆడపిల్లగా పెరిగిన మనసుకు ప్రజల నొప్పి ముందుగా వినిపిస్తుంది. నాకు రాజ్యానికి అలాంటి పాలకుడు కావాలి. జన్మకన్నా సంస్కారం గొప్పదని నిరూపించే పాలకురాలు కావాలి.”

“అది రాజ్యం ఒప్పుకుంటుందా?”

“రాజ్యాలు మొదట ఎప్పుడూ ఒప్పుకోవు. కానీ పాలన ఫలితం ఇస్తే మౌనంగా తలవంచుతాయి.”

కేయూరబాహు ఆ రాత్రి ఎక్కువగా మాట్లాడలేదు. మధూలికను ప్రేమించాడు. ఆమె మేధస్సును గౌరవించాడు. కొన్నిసార్లు ఆమె ఆలోచనలు తనకు దూరమైన కొండశిఖరాల్లా కనిపించేవి. అయినా ఆ శిఖరాలపై వెలుగు ఉందని అతనికి తెలుసు.

“నీ మాటకు నేను వ్యతిరేకం కాదు,” అన్నాడు చివరికి. “కాని మన బిడ్డ మనసును విరగ్గొట్టకూడదు.”

మధూలిక కొద్దిసేపు నిశ్శబ్దంగా చూసింది. “విరగ్గొట్టను. నేను రూపం విషయం లో బలవంతం చేయను. సంస్కారం నేర్పుతాను. తాను ఎవరై నిలబడాలో తానే ఎంచుకునేంత బలాన్ని ఇస్తాను.”

కాలం తన గర్భాన్ని తెరిచింది. మధూలికకు కుమారుడు పుట్టాడు. రాజమందిరంలో శంఖాలు మోగాయి. పురోహితులు “వంశదీపుడు పుట్టాడు” అన్నారు. వృద్ధులు సంతోషించారు. వజ్జి సభలో పితృస్వామ్య గర్వం మరింత గట్టిగా నిలిచింది.

కానీ మధూలిక శిశువును ఒడిలోకి తీసుకుని మెల్లగా పేరు పలికింది—

“సుధీర.”

అది కొడుకుకు పెట్టిన పేరు కాదు. అది ఒక నిర్ణయానికి పెట్టిన పేరు. సుధీ—ఉన్నత బుద్ధి. ధీర—నిలబడే ధైర్యం. స్త్రీపేరు లాగా వినిపించినా, ఆ పేరులో రాజ్యాన్ని మోయగల గంభీరత ఉంది.

మొదటి సంవత్సరాల్లో ఎవ్వరూ గమనించలేదు. శిశువుకు పట్టు వస్త్రాలు, నునుపైన రంగులు, మృదువైన అలంకారాలు వేస్తే దానిని తల్లి మనసు అని భావించారు. రాజకుమారుడి గదిలో దాసీలు ఎక్కువగా ఉండటం, పుట్టినరోజుల్లో స్త్రీల పండుగల మాదిరి దీపాలు వెలిగించడం, మల్లెపూల పరిమళం ఉండటం—ఇవి రాజమందిరపు రుచులని అనుకున్నారు.

కానీ సుధీర పెరుగుతున్నకొద్దీ మధూలిక నిర్ణయం స్పష్టమైంది.

ఆమె సుధీరకు మొదట ఖడ్గం పట్టించలేదు; గిన్నె పట్టించింది. “ఇది నీరు. నీటిని మోసేవారి శ్రమ తెలిసినవాడే నీటికి పన్ను వేయడంలో జాగ్రత్తపడతాడు,” అంది.

మొదట రాజ్యశాస్త్రం నేర్పలేదు; వంటింటి నియమం చూపించింది. “ధాన్యం ఎక్కడినుంచి వస్తుంది? ఎవరు కడుగుతారు? ఎవరు నూరుతారు? ఎవరు మంట దగ్గర చెమటోడుస్తారు? రాజు అన్నం తింటాడు. కానీ ఆ అన్నం వెనుక రాజ్యమంతా పనిచేస్తుంది,” అంది.

మొదట యుద్ధనీతిని చెప్పలేదు; ప్రసూతిగృహం చూపించింది. “ఇక్కడే రాజ్యానికి భవిష్యత్తు పుడుతుంది. కానీ ఇక్కడి నొప్పిని సభలు అరుదుగా వింటాయి,” అంది.

సుధీర చిన్నది. కానీ ఆమె కళ్లలో ప్రశ్నలు త్వరగా పుట్టేవి. మొదట ఆమెను అందరూ “రాజకుమారుడు” అని పిలిచారు. మధూలిక మాత్రం ఎప్పుడూ “రాజకుమారి” అని పిలిచేది. కేయూరబాహు మొదట ఆ పిలుపు విన్నప్పుడు కొంచెం తడబడ్డాడు. కానీ సుధీర ఆ పిలుపు వినగానే తల్లి వైపు తిరిగి నవ్వేది. ఆ నవ్వులో అసౌకర్యం లేకపోవడం అతనిని మౌనంగా చేసింది.

ఏడేళ్ల వయసులో సుధీరకు ఇద్దరు గురువులు నియమించబడ్డారు. ఒకరు కాత్యాయనుడు—వేద, న్యాయ, రాజకీయ శాస్త్రాలలో ప్రావీణ్యం గల వృద్ధ పండితుడు. మరొకరు విశాఖ—వైశాలిలో ప్రసిద్ధి చెందిన నర్తకి, గాయని, వేదాంతం తెలిసిన విద్యావతి. కాత్యాయనుడు సభలో ఎలా మాట్లాడాలో నేర్పాడు. విశాఖ చూపులో భావాన్ని, అడుగులో లయను, మౌనంలో అర్థాన్ని నేర్పింది.

“రాజ్యాన్ని కేవలం ఆజ్ఞలతో పాలించరు,” అనేది విశాఖ. “కొన్నిసార్లు ప్రజల ముఖం చూడగానే వారి ఇంట్లో ఆ రాత్రి అన్నం ఉందో లేదో తెలుసుకోవాలి. అది గ్రంథాలు నేర్పవు. అది గమనించడం నేర్పుతుంది.”

మధూలిక దూరం నుంచి వింటూ ఉండేది. ఆమె కోరుకున్న విద్య ఇదే.

పదేళ్లకు సుధీరకు ఖడ్గవిద్య మొదలైంది. కొంతమంది రాజవంశీయులు అప్పటికే గుసగుసలాడుతున్నారు.

“ఇది ఏ రాజకుమారుడు? పూలు, నాట్యం, వంటింటి శ్రమల మధ్య పెరిగాడు. యుద్ధం ఎలా చేస్తాడు?”

మధూలిక నవ్వేది. “తల నరికేవాడు యోధుడు కావచ్చు. తలలు నరకాల్సిన పరిస్థితి రాకుండా చూసేవాడు పాలకుడు.”

కానీ సుధీర బలహీనురాలు కాదు. ఆమెకు ఖడ్గం పట్టినప్పుడు దాని బరువు మొదట కఠినంగా అనిపించింది. విశాఖ నేర్పిన నృత్యలయ ఆమెకు యుద్ధంలో ఉపయోగపడింది. కాత్యాయనుడు నేర్పిన ధ్యానం ఆమెకు లక్ష్యస్పష్టత ఇచ్చింది. కొద్ది సంవత్సరాల్లోనే ఆమె బాణవిద్య, గుర్రపు స్వారీ, ఖడ్గప్రయోగంలో నైపుణ్యం సంపాదించింది. కానీ ఆయుధం చేతిలో ఉన్నప్పటికీ, ఆమె చూపులో కోపం నిలవలేదు. అది మధూలికకు అత్యంత ఆనందం ఇచ్చిన లక్షణం.

పదహారేళ్లకు సుధీర వైశాలి సభలో మొదటిసారి నిలబడింది.