సాహస సుధీర

ఆ రోజు వజ్జి మహాజనపదంలో పెద్ద వివాదం. ఉత్తర గ్రామాల్లో వరుసగా కరువు. ధాన్యం నిల్వలు రాజధానిలో ఉన్నాయి. సభలో వృద్ధులు మాట్లాడుతూ, “ముందు సైన్యానికి ధాన్యం. తరువాత పన్నులు చెల్లించిన వ్యాపారులకు. చివరికి గ్రామస్తులకు,” అన్నారు.

సుధీర మౌనంగా విన్నది.

“నీవు ఏమంటావు?” అని మధూలిక అడిగింది.

సభలో కొంతమంది చిరునవ్వు నవ్వారు. “రాజకుమారి వంటింటి దయతో మాట్లాడుతుంది చూద్దాం,” అన్నట్టు.

సుధీర నిలబడింది.

“సైన్యం రాజ్యాన్ని కాపాడుతుంది. కానీ ప్రజలు లేకపోతే రాజ్యముంటుందా? పన్ను చెల్లించిన వ్యాపారి ముఖ్యం. కానీ ధాన్యం పండించిన రైతు చనిపోతే వచ్చే సంవత్సరం వ్యాపారి ఏం అమ్ముతాడు? ముందుగా గ్రామాలకు ధాన్యం పంపాలి. సైన్యానికి కొలత తగ్గించాలి. రాజభవనానికి పండుగలు నిలిపేయాలి. వ్యాపారులకు వడ్డీరహిత ధాన్యరుణం ఇవ్వాలి. పన్ను వసూళ్లు ఈ సంవత్సరం సగం చేయాలి.”

సభ ఒక్కసారిగా నిశ్శబ్దమైంది.

ఒక వృద్ధుడు అడిగాడు. “అది రాజకోశాన్ని బలహీనపరుస్తుంది.”

సుధీర సమాధానమిచ్చింది. “ఖాళీ కడుపుతో ఉన్న ప్రజల మధ్య నిండిన కోశం రాజ్యానికి బలం కాదు; తిరుగుబాటుకు విత్తనం.”

ఆ మాట సభలో గాలి మారినట్టు చేసింది.

కేయూరబాహు తన కూతురిని చూశాడు. అవును—ఇప్పుడు అతని మనసులో ఆమె కూతురే. జన్మలో ఎటువంటి వాదం ఉన్నా, సంస్కారంలో ఆమె మధూలిక కల. అతని కళ్లలో గర్వం వచ్చింది.

కానీ ఆ రోజుతో సమస్యలు ముగియలేదు. నిజానికి అక్కడినుంచే మొదలయ్యాయి.

వైశాలి వృద్ధసభలోని కొంతమంది మధూలికపై ఆగ్రహించారు. “రాజకుమారుణ్ణి స్త్రీగా పెంచి రాజ్యాన్ని అవమానించింది” అన్నారు. కొంతమంది సుధీరను సింహాసనానికి అనర్హురాలిగా ప్రకటించాలి అన్నారు. మగవాడిగా జన్మించినవాడా? స్త్రీగా పెరిగినదా? రాజ్యపాలనకు ఏ నియమం వర్తిస్తుంది? అనే ప్రశ్నను ఆయుధంగా మార్చుకున్నారు.

మధూలిక సభమధ్య నిలబడి అంది—

“మీరు జన్మ అడుగుతున్నారు. నేను గుణం అడుగుతున్నాను. మీరు శరీర చిహ్నం చూస్తున్నారు. నేను ధర్మబుద్ధి చూస్తున్నాను. రాజ్యాన్ని మోసేది గడ్డం కాదు. కిరీటాన్ని నిలబెట్టేది ఛాతి కాదు. న్యాయాన్ని వినగల చెవి, బాధను తట్టుకోగల హృదయం, నిర్ణయాన్ని నిలబెట్టగల ధైర్యం—ఇవే పాలకుని లక్షణాలు.”

ఒక వృద్ధ మంత్రి వ్యంగ్యంగా అన్నాడు. “అయితే ఈ సుధీర స్త్రీనా? పురుషుడా?”

సుధీర తానే సమాధానం చెప్పింది.

“నేను మీ భయానికి పెట్టుకున్న పేరు కాదు. నేను నా తల్లి విద్యకు పుట్టిన ఫలం. నాకు జన్మనిచ్చింది ప్రకృతి. నాకు రూపం ఇచ్చింది సంస్కారం. నాకు ధర్మం నేర్పింది వైశాలి. మీరు నన్ను ఏ పేరుతో పిలిచినా, నేను ఈ రాజ్యాన్ని అన్యాయానికి అప్పగించను.”

ఆ రోజు సభలో తీర్పు రాలేదు. కానీ ప్రజల్లో తీర్పు మొదలైంది.

కరువు సమయంలో సుధీర పంపిన ధాన్యం ఉత్తర గ్రామాలను కాపాడింది. గర్భిణీ స్త్రీలకు ప్రత్యేక ఆహార కేంద్రాలు ఏర్పాటు చేసింది. విధవలకు భూమి హక్కులు ఇచ్చింది. వృత్తిపరమైన స్త్రీలకు పన్ను రాయితీలు ఇచ్చింది. యుద్ధవిధవల పిల్లలకు విద్యానిధి పెట్టింది. ఇంతవరకు రాజశాసనాలు వినని జనానా గదులు, వంటింట్లు, పల్లె గడపలు సుధీర పేరును మొదట మెల్లగా, తర్వాత గర్వంగా పలికాయి.

వైశాలిలో ఒక కొత్త మాట పుట్టింది—“రాజకుమారి వింటుంది.”

ఆ వినడమే సుధీర బలం.

పదెనిమిదేళ్ల వయసులో మగధ సరిహద్దు నుంచి సంక్షోభం వచ్చింది. కేయూరబాహు సోదరులు మగధలో అధికార పోటీలో చిక్కుకున్నారు. వైశాలి చిన్న రాజ్యం కాబట్టి దాన్ని సులభంగా తమ ఆధీనంలోకి తెచ్చుకోవచ్చని కొంతమంది సామంతులు కుట్ర పన్నారు. వృద్ధసభలోని సుధీర వ్యతిరేకులు కూడా వారితో గుప్తంగా కలిశారు.

ఒక రాత్రి రాజభవనంలో అగ్నిసూచన వచ్చింది. ఉత్తర గేటు తెరచి దాడి చేయాలని శత్రువుల యోచన. సైన్యాధిపతులు కొందరు గందరగోళంలో పడ్డారు. కేయూరబాహు యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యాడు. కానీ సుధీర ముందుకు వచ్చింది.

“నాన్నా, గేటు దగ్గర యుద్ధం చేస్తే నగరం కాలిపోతుంది. వాళ్లు మనం గందరగోళపడతామని భావిస్తున్నారు. మనం గందరగోళాన్ని వాళ్లకే తిరిగి ఇవ్వాలి.”

ఆమె ఒక వ్యూహం చెప్పింది. నగరంలోని స్త్రీల సేవాసంఘాలను రహస్య సమాచార వాహికలుగా ఉపయోగించింది. పూలమాలలు అమ్మే వారు, నీళ్లు మోసే వారు, దీపాలు వెలిగించే వారు—వాళ్ళు ఎప్పుడూ రాజకీయాలు చూడలేదు. కానీ సుధీర వాళ్లను చాలాకాలంగా గౌరవించింది. అదే రాత్రి వారు నగరమంతా సంకేతాలు మోశారు. శత్రువులు రావాల్సిన మార్గాల్లో నూనె పోశారు. ఖాళీ వీధుల్లో దీపాలు వెలిగించి సైన్యం ఉన్నట్టు భ్రమ కలిగించారు. అసలు సైన్యాన్ని వెనుక నుంచి చుట్టించి నిలిపారు.

ఉషస్సుకల్లా కుట్ర విఫలమైంది. శత్రుసామంతులు బంధించబడ్డారు. వృద్ధసభలోని ద్రోహులు బయటపడ్డారు.

ఆ రోజున ప్రజలు రాజభవనం ముందు చేరారు. “సుధీరా దేవి విజయము” అని నినాదాలు వినిపించాయి.

వృద్ధసభకు ఇక మౌనం తప్పలేదు.

కేయూరబాహు సభలో నిలబడి ప్రకటించాడు—

“ఇప్పటివరకు నేను సుధీరను నా సంతానమని ప్రేమించాను. ఈ రోజు నుంచి ఆమెను వైశాలి భవిష్యత్తు అని అంగీకరిస్తున్నాను. జన్మపై వాదించేవారు గుణాన్ని చూశాక కూడా అంగీకరించకపోతే, వారి వాదం రాజ్యహితం కాదు, అహంకారం.”

మధూలిక కళ్లలో నీరు తిరిగింది. కానీ ఆమె ఏడవలేదు. ఆమె తనలో తాను చాణక్యుని శ్లోకం మళ్లీ జపించింది. “బుద్ధి చతుర్గుణా… సాహసం షడ్గుణం…”

ఆమెకు అనిపించింది—ఆ శ్లోకం అర్థం ఆ రోజే వైశాలిలో సాక్షాత్కారమైంది.

సుధీర పట్టాభిషేకం సాదాసీదాగా జరగలేదు. అది వజ్జి చరిత్రలో ఒక కొత్త ప్రకటనగా నిలిచింది. పురోహితులు మొదట సంకోచించారు. మధూలిక వాళ్లను పిలిచి అంది—

“ధర్మానికి శరీరభేదం ఉందా?”

ఎవరూ సమాధానం చెప్పలేదు.

పట్టాభిషేక దినాన సుధీర తెల్లని పట్టు వస్త్రం ధరించింది. కిరీటం ధరించే ముందు ఆమె తల్లి పాదాలకు నమస్కరించింది. తరువాత తండ్రి ఖడ్గాన్ని తాకింది. ఆపై వైశాలి ప్రజల వైపు తిరిగి అంది—

“నన్ను నా తల్లి స్త్రీగా పెంచింది. నా తండ్రి పాలకురాలిగా నిలబెట్టాడు. నా గురువులు శాస్త్రం నేర్పారు. నా ప్రజలు బాధ నేర్పారు. ఈ రోజు నుంచి నేను సింహాసనంపై కూర్చోను; మీ అవసరాల ముందు నిలబడతాను.”

ఆమె మొదటి శాసనం విచిత్రంగా అనిపించింది. రాజ్యంలోని ప్రతి బాలబాలికకు రెండు విద్యలు తప్పనిసరి చేసింది—శాస్త్రవిద్య, శ్రమవిద్య. మగపిల్లలు వంటగది, పూలమాల, శిశుసంరక్షణ, గృహక్రమం నేర్చుకోవాలి. ఆడపిల్లలు ఖడ్గవిద్య, రాజ్యనీతిశాస్త్రం, ఆర్థికలెక్కలు నేర్చుకోవాలి. “పని స్త్రీది, పాలన పురుషుడిది” అనే వాక్యాన్ని ఆమె వైశాలి రాజశాసనాల నుంచి తొలగించింది.

రెండో శాసనం—వారసత్వంలో కుమార్తెలకూ సమహక్కు.

మూడో శాసనం—ప్రసూతిగృహాలు రాజకోశ భారం.

నాలుగో శాసనం—సభలో స్త్రీలకు స్థానాలు.

ఈ నిర్ణయాలతో వైశాలి చిన్న రాజ్యం అయినా, దాని పేరు పెద్ద సామ్రాజ్యాల సభల్లో వినిపించింది. కొందరు నవ్వారు. కొందరు విమర్శించారు. కానీ వైశాలిలో కరువు తగ్గింది. పన్నుల దోపిడీ తగ్గింది. సైన్యం క్రమబద్ధమైంది. గ్రామస్త్రీలు భయపడకుండా ఫిర్యాదులు చెప్పే దినాలు ఏర్పడ్డాయి.

వృద్ధాప్యంలో మధూలిక ఒకరోజు సుధీరను పిలిచింది.

“నీకు నేను అన్యాయం చేశానా?” అని అడిగింది.

సుధీర ఆశ్చర్యంగా చూసింది. “అమ్మా?”

“నీ జన్మదారిని నేను మార్చలేదు. కానీ నీ పెంపకం దారిని నేను ఎంచుకున్నాను. నీకు నేను ఒక రూపం ఇచ్చాను. ఒకవేళ అది నీపై భారమై ఉంటే?”

సుధీర తల్లి చేతిని పట్టుకుంది.

“అమ్మా, మీరు నాకు రూపం ఇవ్వలేదు. మీరు నాకు ప్రశ్న ఇచ్చారు. ‘నువ్వు ఎవరు?’ అనే ప్రశ్న. అందుకు సమాధానం నేను నా జీవితంతో రాసుకున్నాను. మీ వల్లనే నాకు ఆ స్వేచ్ఛ వచ్చింది.”

“నిజంగా నీవు సంతోషంగా ఉన్నావా?”

“నేను సుధీరను. అంతే నాకు చాలు.”

మధూలిక కళ్లలో ఆ రోజు నిజమైన శాంతి వచ్చింది.

కాలం గడిచింది. వైశాలి శాసనాల్లో సుధీర పేరు “సుధీరా దేవి”గా నిలిచింది. జన్మగురించి రహస్యాలు గుసగుసలుగా మిగిలినా, పాలనగురించి కీర్తి శాసనంగా నిలిచింది. ప్రజల కథల్లో ఆమె ఒక రాజకుమారి. పండితుల గ్రంథాల్లో ఆమె ఒక విచిత్ర చరిత్ర. స్త్రీల నోట ఆమె ఒక ఆశ. కొందరు ఆమెను ప్రకృతి పొరపాటు అన్నారు. మరికొందరు సంస్కారం విజయమన్నారు.

కానీ వైశాలి గర్భగుడిలో, రాజవంశ వంశావళి పక్కన చిన్న శిలాశాసనం ఉండేది—

“జన్మ రూపాన్ని ఇస్తుంది.
సంస్కారం దిశను ఇస్తుంది.
ధర్మం గౌరవాన్ని ఇస్తుంది.
వినగలిగిన హృదయమే రాజ్యాన్ని మోయగలదు.”

దాని క్రింద సుధీర స్వహస్తాక్షరం:

“నేను నా తల్లి కలను కాదు.
నేను నా తండ్రి వారసత్వమును కాదు.
నేను వైశాలి వినబడని స్వరాల ప్రతిధ్వని.”